این پست را چند سال پیش هم گذاشته بودم که بعلت اشکالات بلاگفا حذف شده بود.

یخچال قدیمی و خشت و گلی محله مختص آباد از جمله آثار تاریخی این محله محسوب می

شودکه هنوز آثاری هر چند مخروبه از آن برجای مانده است.

این اثر عام المنفعه به دستور و همت و الای میرزا ابوتراب خان طباطبایی بیدگلی در سال

1284خورشیدی احداث گردیده تقریباً 12سال پس از تالیف کتاب چراغان در بیدگل.

میرزا ابوتراب خان متولد سال 1229خورشیدی در بیدگل می باشد یعنی حدوداً دوسال قبل

ازشهادت میرزا تقی خان امیرکبیر در کاشان.

اینکه چه موقع به تهران مهاجرت و چگونه به دربار قاجار راه یافته متاسفانه منبعی برای

مطالعه و اطلاع نیافتم.

میرزا ابوتراب خان،امین ،منشی و صاحب خزانه در دربار پادشاهان قاجار مظفرالدین شاه و

محمدعلی شاه قاجار و خیلی هم مورد وثوق و ملاطفت این خاندان بوده است.

نکته دیگر اینکه میرزا ابوتراب خان در دوره سلطنت محمدعلی شاه، به لقب "مختارالدوله"

ملقب شد و پس از تبعید شاه، همراه او به اروپا رفت و پس از مرگ شاه به ایران بازگشت

و درسال 1311در سن 82سالگی در تهران درگذشت.

میرزا ابوتراب خان در مسافرتی که در آن سالها به بیدگل داشته است با جلسه ای که با

بزرگان بیدگل داشته آمادگی خود را برای احداث بنایی که جنبه عام المنفعه داشته باشد

اعلام می کند و خود ایشان پیشنهاد ساختن کاروانسرایی را می دهد ولی مردم با توجه

به گرمای طاقت فرساو گاهاً بالای 50درجه کویر برحسب نیاز پیشنهاد ساخت یخچالی را

می دهند که مورد قبول ایشان واقع و مرحوم ملا محمود خادم را بعنوان نماینده خود جهت

احداث بنا تاپایان کار انتخاب می نمایند.

ملا محمود تعدادی از افراد بومی منطقه همچون مرحوم جعفر حاجی بابا و خود حاجی بابا

ومحمدعلی بیدگلی را جهت خشت مالی و احداث این بنا بکار می گمارد.

این یخچال در زمیتی حدوداً به  مساحت 570متر(24*24)و به شکل مدور در ابعاد 18*18

ساخته شده و دیواره های آن در قسمت تحتانی به عرض 24خشت و در قسمت های بالای

بناعرض خشت ها به 9 عددرسیده است و کف این یخچال تقریبا 3متر از سطح زمین پایین

تر است.

 شیوه تولید یخ در اینگونه یخچال ها:

فصل زمستان در اطراف یخچال در عمق یک متری زمین شیار هایی آخور مانند ایجاد می

کردندودیواره آن را با گل و آهک اندود کرده و هر از گاهی به اندازه حدوداً 10سانتیمتر از

آب قنات مسعودآباد را داخل این شیارها می ریختند تا منجمدشود.وقتی ضخامت این یخ ها

تقریبا به یک مترمیرسیده آنها را شکسته و به داخل یخچال که از قبل کف آنرا با سفال

پوشانده بودند انتقال می دادند.ناگفته نماند که دو چاه کوچک در این یخچال حفاری شده 

بودتا آب های اضافی که براثر آب شدن یخ ها در فصول گرم به داخل آن سرازیر گردد.

این یخچال دارای دو درب شمالی و جنوبی بوده که درب جنوبی جهت حمل یخ های به داخل

و درب شمالی جهت خروج یخ جهت استفاده بوده است.درب شمالی این یخچال همچنان باز

ودر حال حاضرمتصل به منزل حاج آقا محمد فعولی می باشد.  

و موضوعی که فراموش کردم در متن بیاورم اشاره مرحوم وصاف در کتاب چراغان در باره

میرزا ابوتراب ان طباطبایی ، زمانی که ۴۳سال ازعمر ابوتراب خان سپری شده.

مرحوم وصاف در بخش کوتاهی در معرفی بزرگان و اعزه محله خانقاه درب مختص آباد جناب

میرزاابوتراب خان  طباطبایی را اینگونه معرفی می نمایند:

سرکار مقرب جلال آمیرزا ابوتراب خان خلف مرحوم آمیرزا ابوالقاسم که مدتی است در تیریز

شرف منصب منشی باشی گری حضرت اقدس اشرف والا آقای اعتضادالسلطنه روحی فدا

سرافرازهستند.

اشاره:

اعتضاد السلطنه لقب محمد علی شاه قاجار در زمان ولایتعهدی می باشد.

برداشتی ازکتاب های شرح حال رجال ایران-مرحوم مهدی بامدادو تاریخ بیدگل و فرمایشات حاج آقا محمد فعولی بیدگلی